img src="http://cookie.gazeta.pl/noScriptCookie.servlet?t=[timestamp ]" style="… "/>

Pracowniku, zrób sobie przerwę!

Przerwa w pracy jest uprawnieniem pracowniczym. Przepisy prawa pracy przewidują różne rodzaje przerw - część z nich przysługuje wszystkim zatrudnionym pracownikom, a niektóre zależne są od czasu pracy, specyfiki powierzonych obowiązków lub szczególnych właściwości konkretnych pracowników. Możliwe jest też więc spełnienie kilku kryteriów uprawniających do przerwy, a w pewnych okolicznościach pracownik sam będzie mógł zadecydować o przerwaniu swojej pracy lub nie skorzystaniu z przewidzianej przez pracodawcę przerwy.

Rodzaje przerw pracowniczych:

1. Przerwa tzw. śniadaniowa.

Zgodnie z ustawą Kodeks pracy, pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę przysługuje 15-minutowa przerwa w ciągu 8 godzin pracy, jeżeli świadczy pracę co najmniej  6 godzin na dobę. Choć formalnie rzecz biorąc ustawodawca nie zdecydował, że musi być ona przeznaczona na spożycie posiłku, to jednak tak właśnie najczęściej jest wykorzystywana i stąd jej nazwa. Przysługuje ona wszystkim spełniającym powyższe kryteria, jest płatna i wliczana do czasu pracy. Z tego też powodu pewien wpływ na nią zachowuje pracodawca, mogący uregulować godziny przerwy lub wyznaczyć harmonogram korzystania z niej, aby zapewnić ciągłość funkcjonowania zakładu pracy. Co do zasady, podczas tej przerwy pracownik może opuścić zakład pracy, ponieważ nie pozostaje w dyspozycji pracodawcy. Pracodawca ma też obowiązek udzielenia przerwy śniadaniowej, ponieważ stanowi ona pewne minimum przysługujące pracownikowi, gwarantowane przepisami prawa pracy. Oczywiście pracodawca zawsze może ją wydłużyć. Przerwa ta nie jest zależna od wymiaru czasu pracy, na jaki zatrudniony został pracownik (1/2, 5/8 etatu), a wpływ na przysługiwanie tego uprawnienia ma tylko ilość godzin przepracowanych w danym dniu. Planowana liczba godzin pracy musi wynosić minimum 6 dla dnia, w którym przerwa śniadaniowa przysługuje, niezależnie od systemu czasu pracy obowiązującego pracownika (podstawowy, równoważny, przerywany, zadaniowy, weekendowy).

Przepisy regulujące przerwę śniadaniowa mają charakter bezwzględnie obowiązujący, tzn. musi ona zostać udzielona, nie ma możliwości jej zamiany na ekwiwalent pieniężny czy przeniesienia na inny dzień pracy. Teoretycznie niedopełnienie tych obowiązków grozi odpowiedzialnością za wykroczenie przeciwko prawom pracownika, ale w praktyce udowodnienie tego faktu będzie trudne, ponieważ przerwy nie są uwzględniane w ewidencji czasu pracy.

Nieudzielenie przerwy usprawiedliwione może zostać tylko w wyjątkowych wypadkach, takich jak prowadzenie akcji ratowniczej w celu ochrony życia i zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii. Od takich sytuacji odróżnić należy pozbawienie przerwy spowodowane działaniami w ramach tzw. szczególnych potrzeb pracodawcy. Konieczność terminowego zrealizowania zamówienia czy niedobory kadrowe nie zwalniają pracodawcy z odpowiedzialności, nawet wtedy gdy pracownikom wypłacony zostanie stosowny ekwiwalent lub udzielone dodatkowe wolne.

Choć przepisy nie określają, kiedy pracownik powinien wykorzystać przysługującą mu przerwę (mogą to regulować przepisy wewnątrzzakładowe) to nie jest dopuszczalne skorzystanie z niej zaraz po rozpoczęciu pracy, jak i kończąc pracę przerwą. Ten sposób skracania rzeczywistego czasu pracy nie jest możliwy, ponieważ byłby sprzeczny z celem przerwy w pracy, jakim jest odpoczynek lub regeneracja sił witalnych posiłkiem.

Podstawową cechą odróżniającą przerwę śniadaniową od innych przerw jest zakaz pracy podczas jej trwania. Pracownik nie pozostaje wtedy w gotowości do pracy, a przerwę powinien wykorzystać w całości.

2. Przerwa dla pracujących przy monitorach ekranowych.

Pracownikom, którzy wykonują pracę przy monitorach ekranowych przez co najmniej połowę dobowego wymiaru czasu pracy, przysługują 5-minutowe przerwy po każdej godzinie pracy przy obsłudze takiego monitora. Przerwy te pozwalają oderwać wzrok od monitora oraz zmienić wymuszoną pozycję ciała. Przepisy wymagają jednak, aby pracownik przynajmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy zajmował się wyłącznie obsługą monitora ekranowego. W związku z tym, 5-minutowa przerwa nie przysługuje pracownikom spędzającym przy komputerze krótszy okres czasu oraz pracownikom podejmującym w pracy także inne czynności, pozwalające im oderwać wzrok od komputera, mimo iż stale pracują przy komputerze. Tak jak przerwa śniadaniowa jest ona wliczana do czasu pracy, jednakże podczas tej przerwy pracownik powinien wykonywać inne czynności pracownicze, ponieważ nie jest on wtedy zwolniony z obowiązku świadczenia pracy. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej normujące tę przerwę posługuje się pojęciem monitorów ekranowych, a wiec przerwa przysługuje wszystkim pracującym przy monitorze, bez względu na jego klasę i parametry techniczne. Pracujący przy monitorze powinien wykorzystać przerwę bezpośrednio po godzinie pracy i nie ma możliwości kumulacji przerw, ponieważ byłoby to sprzeczne z ideą wprowadzenia takich przepisów tj. ochroną wzroku i układu kostnego pracownika.

3. Przerwa na lunch.

Pracodawca może wprowadzić jedną przerwę w pracy niewliczaną do casu pracy, w wymiarze nieprzekraczającym 60 minut. Pracownik nie pozostaje wtedy w dyspozycji pracodawcy i wolny czas może przeznaczyć na posiłek lub załatwienie spraw osobistych. Odpowiedni przepis wyraźnie stanowi, że wprowadzenie takiej przerwy jest uprawnieniem pracodawcy. Może ona zostać ustanowiona także bez zgody pracowników, chyba że w zakładzie działa organizacja związkowa. Pracownik może wnioskować o zwolnienie go z konieczności odbywania tej przerwy, ale uwzględnienie wniosku zależy wyłącznie od woli pracodawcy. Także on zdecyduje w jakich godzinach obowiązywać będzie przerwa na lunch oraz system korzystania z niej.

4. Przerwa na karmienie dziecka.

Jest to szczególny rodzaj przerwy przysługujący kobietom, które po powrocie do pracy nadal karmią swoje dziecko piersią. Okres przysługującej przerwy zależny jest od dobowego wymiaru czasu pracy i zaliczany do czasu pracy. Pracownicom zatrudnionym powyżej 6 godzin dziennie przysługuje prawo do dwóch półgodzinnych przerw, a w przypadku karmienia piersią więcej niż jednego dziecka, każda z dwóch przerw wynosi 45 minut. Pracownice zatrudnione 6 godzin dziennie lub krócej mają jedną przerwę, a tym zatrudnionym poniżej 4 godzin przerwa nie przysługuje. Przerwa na karmienie przysługuje przez cały okres karmienia dziecka piersią, niezależnie od wieku dziecka i od faktu, że dziecko dokarmiane jest już sztucznym pokarmem. W przypadku tej przerwy nic nie stoi na przeszkodzie, aby była ona wykorzystana bezpośrednio przed zakończeniem pracy.

5. Przerwa dla niepełnosprawnych.

Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przyznaje niepełnosprawnemu pracownikowi prawo do dodatkowej 15-minutowej przerwy, przeznaczanej na gimnastykę lub wypoczynek. Wliczana jest ona do czasu pracy i całkowicie niezależna od wymiaru czasu pracy. Przysługuje więc każdemu zatrudnionemu niepełnosprawnemu. Pracownik musi jednak udokumentować pracodawcy swoją niepełnosprawność. Bez względu na regulacje wewnątrzzakładowe, mając na uwadze cel regulacji, pracodawca powinien uwzględniać indywidualne potrzeby pracownika niepełnosprawnego.

Paweł Chrząszcz, PrawoDlaKazdego.pl